Sobrevivir nun mundo postapocalíptico

   Semella afortunada a definición que desta novela se fai na presentación editorial: “Novela de límites, de cuestións definitivas, da man dun autor que concibe a literatura como laboratorio de experimentación artística e discurso indagatorio no bosque do real”. Préstolle especial atención ás dúas últimas liñas porque me lembran o intento de caracterización da súa propia narrativa que Manuel Darriba facía hai unha ducia de anos: “Como dicía Stendahl, a literatura é poñer o espello á beira do camiño. Os temas máis recorrentes na miña obra son a idea de soidade, incomunicación, do azar…”. Estas palabras servían para precisar moitos trazos da novela do autor Velada do billarista  (Sotelo Blanco, ano 2000) e delimitan non poucos aspectos, sobre todo técnicos, da súa máis recente achega no eido narrativo: O bosque é grande e profundo. De novo unha novela de relatos, incrustada de cheo nos mundos utópicos e apocalípticos, tan frecuentados, sobre todo a literatura apocalíptica, nos últimos tempos, tanto dentro como fóra das nosas fronteiras.

   O xénero apocalíptico, tanto o bíblico que se estendeu durante catro séculos (dous antes e dous despois de Cristo), como o da actual narrativa é un fenómeno literario propio das épocas de crise que mira nomeadamente ao futuro, xa que tanto o pasado como o presente só ofrecen desconfianza. Endalí a relación entre utopía e apocalipse. Mais, como o lector non descoñece, ao lado das utopías positivas, existen as negativas, as distopías ou antiutopías, adiantamentos da historia facendo fincapé nos aspectos negativos derivados de catástrofes ou puntos débiles do tempo presente. As sociedades distópicas son escenarios onde se desenvolve a historia máis negativa. E nestes escenarios estarían todas as tramas apocalíticas ou, dito con máis precisión, postapocalípticas […]. {Ler máis en Novenoites}

Realidade e humor. Reconstruíndo o pasado recente

A novela que Manuel Veiga (Monforte, 1960) vén de publicar en Xerais, ten un título que combina a ironía e a suxestión que atoparemos nas súas páxinas. Para os lectores que seguimos dende hai anos a versátil traxectoria deste escritor, este é un grato chanzo máis dunha escrita de seu, que flúe sempre persoal e que non atopamos todo o recoñecida que merece.

Que nos agarda neste novo chanzo baixo o título d´Os xornalistas utópicos? A historia máis recente, dende as primeiras eleccións de 1977 ata o comezo da crise no 2008. E no estilístico, diferentes mudanzas na narración que achegan variedade de ritmo, de ton e de perspectiva. Todo harmonizado e cohesionado por un personaxe, o xornalista Obdulio Somoza, e polo humor que arreo se espalla.

Iniciamos a lectura cun aire de proximidade, o dun diario ou caderno de notas. Reflexións sobre o propio proceso desa mesma escrita. Metaliteratura, Vila-Matas incluido… e tamén un debullar en Hemingway, Fleur Jaeggy, ou Javier Marías. E a seguir pasamos a unha ficción con xeitos de autobiografía, onde o narrador toma distancia, en terceira persoa e en pasado. Marcados fican os puntos de inflexión: a viaxe a Madrid con dezasete anos para estudar xornalismo, as primeiras eleccións de 1977, as inquedanzas políticas na Transición. Reflectir esa época é un dos maiores méritos da novela: un pasado reinterpretado coa viveza dunha reportaxe xornalística fiel. Tamén atina literariamente o interese sociolóxico dos microrrelatos que conforman “política en tres tempos”, ou o multiperspectivismo das testemuñas no “tribunal dos coétaneos”, que non son senón os secundarios declarando, coma nun documental, sobre Somoza.

Avanzando os días, chegamos ata a redacción do periódico onde traballa o protagonista. Realidade e ficción entretecidas nos conflitos, que prenden o interese, mentres con expresividade caracterízase os secundarios. Imposible esquecer a declaración de principios, como un editorial: “Polo demais, no noso propio periódico sempre fomos bastante raros. Un pequeno gueto no que se adoraba a Lenin, a Noam Chomsky e a Vicente Risco por igual. Non podía resultar estraño que vendésemos tan poucos exemplares, pero estabamos orgullosos da nosa diferenza”.

Laura Caveiro. Publicado no suplemento de Faro da Cultura (Faro de Vigo, 3/10/2013)

Memoria xeracional desde os días da Transición

Manuel Veiga foi e segue a ser un defensor da novela de autor, un autor, no seu caso, comprometido coa realidade e coa historia, sobre todo da segunda metade do século XX. Un monllo de pezas literarias -narrativa e ensaio- acompañan a súa traxectoria literaria desde que no ano 1998 debutase con As ruínas da cidade amada. Virían despois outras pezas de ficción como O exiliado e a primavera (Premio Xerais 2004) ou Lois e Helena buscándose nun día de tormenta (Premio García Barros 2006). Achéganos arestora Os xornalistas utópicos, un banzo máis na súa obra, aínda que sen perder ese horizonte memorialístico, neste caso non o da historia dos vellos galeguistas, dos que fixeron a Guerra Civil e dos exiliados, senón da xeración que se fixo adulta nos anos da Transición.

Un fresco de vidas, coas súas persoais historias, ás que lles tocou vivir nos últimos trinta anos a partir de 1977. Porque Manuel Veiga viviu a Transición en plena mocidade e na presente novela dá testemuño da súa xeración, no contexto daquela léveda de ilusións, proxectos e utopías, olladas desde o altor do paso dos anos, case que corenta anos despois.

A novela centra a súa substancia no protagonismo e nas vivencias da xente común; nun xornalista, alter ego do autor, que dirixe un pequeno xornal galeguista e de esquerdas e que, en primeira persoa, á altura do ano 2007, narra os atrancos e dificultades que ten que superar un medio das súas características no fragor da loita pola supervivencia dos medios no noso tempo. Esta primeira parte da novela permítenos ollar as vivencias, case que o día a día, dun xornalista galeguista e de esquerdas desde a Transición ata hoxe. Mais, como o mesmo autor ten sinalado, non é esta unha novela sobre o xornalismo, senón desde o xornalismo […]. {Ler máis en Novenoites}

Friso de destrucións e derrotas

Alberto Ramos sabe de satisfaccións e contentamentos por conseguir premios literarios. Tres libros de seu, malia a súa xuventude, e os tres galardoados. Pero tamén sabe, porque o viviu en carne propia, das angustias, mágoas e traxedias dun despedimento laboral, iso que a terminoloxía burocrática e oficial, que forma parte do noso vivir cotián, chama eufemisticamente un ERE de extinción. E desa sensación de desespero, culpabilidade, depresións e alienación trata esta novela, como salientou o xurado que lle outorgou o Premio Risco de Creación Literaria o pasado ano. O paralelismo, xa logo, entre a situación persoal e a do protagonista de Todos os días semella indubidable e non só circunstancial. O mesmo autor recoñece que na novela hai elementos biográficos. Con todo, a historia de Todos os días transcende as continxencias e circunstancias biográficas e retrata de xeito moi acaído as sensacións e os pensamentos que necesariamente se incuban e acaban por estourar en calquera das moitas persoas que están a pasar por semellante situación traumática: un infranqueable muro do baleiro, da desolacións diante dos ollos e a todas as horas do día. Un valado sen portas nin fiestras e que hoxe ten un nome tan cotián e repetido.

Mais este libro é unha novela, estamos, xaora, no terreo da ficción, esa ficción que o aproveita todo e non pode deixar de lado as pavorosas complexidades do momento presente e esa inmensa balloada de “cadaleitos” que está a deixar a crise económica, laboral e con todos os apelativos que se lles queira engadir. Todos os días é unha das primeiras novelas que retratan as causas e os efectos desa crise maligna, convertida en despedimento, nunha persoa: a alienación, a morte por dentro.

A materia que alimenta estas páxinas é unha das tantas “semanas negras” dun mozo xornalista de vinte e sete anos, doces meses despois de que o xornal no que traballaba, pechase por un ERE de extinción. O autor, comezando por un título moi apropiado, capta a ruindade e perversión do presente, sen elisións nin escamoteos, O protagonista no ten nada que facer, dálle igual que sexa un día ou outro. Todo é inhóspito, triste, unha aliaxe de desacougos, baleiro, ata o punto de que a cama é o seu único aliado. Nela pasa mañás e moitas tardes de comatoso, para roubarlle horas ao tempo, a eses días que son todos iguais. Ninguén o chama para unha entrevista de traballos, non ten en que ocupar as horas. Os problemas familiares e os consellos do amigo, a voz crítica da súa conciencia, soamente acentúan a sensación de baleiro […]. {Ler máis en Novenoites}

Debullando as vidas dunha existencia

“As súas vidas, como el lles chamaba, tíñanlle certa semellanza co contido das caixas de zapatos, esa atrapallada miscelánea e confusa morea de papeis na que era tan difícil atopar algo, un fío condutor” (páxina 250). E así, ao chou, sen fío condutor, é como o avó lle conta as súas vidas a súa neta. Son Casiano e Aldara, os dous grandes protagonistas desta novela coa que Xabier Paz regresa aos mundos ficcionais, despois do seu debut, hai agora cinco anos, con aquel fresco renacentista, o acareo e a confrontación co renacentista italiano, Pietro Aretino, no xurdimento dun mundo novo. Mais agora, tanto o espazo novelesco como a trama nada teñen que ver coa efervescencia daquel mundo cambiante, senón cun retrato confesional no que un avó, Casiano, lle conta a súa neta as súas vidas, as vidas que imos acumulando ao longo de nosa existencia. Vidas poliédricas que lle permiten ao narrador achegarnos unha reflexión moi completa sobre a natureza humana a través da experiencia dun home que tivo un lento medrar.

Agora, nunha senectude prolongada en precario nunha residencia, confésalle a súa neta que tivo moitas vidas, O estímulo das visitas que a neta lle fai, empúrrao a contarlle a súa experiencia vital -as súas vidas-, sen convertela nun conto trivial. Debulla así este home as lembranzas dunha existencia condicionada por un medrar vagaroso, que o puña en desvantaxe fronte aos rapaces da súa idade. É a primeira vida de Nito /Casiano na que todo foron desasosegos e desventuras. Entran nela, por exemplo, os libros, nesa lingua que garda misteriosamente dentro de si varios idiomas, a literatura que é capaz de ir desvelándoos. E coa literatura empeza a soñar esperto, a viaxar da man dos autores.

Vidas que se compoñen de miles de detalles. Uns transcendentes como a descuberta do amor, do sexo, os misterios do corpo, o activismo político, o sentido da morte, a desfeita (unha transnominación do fracaso paternal), o desencanto da Transición, o sentido do paso dos anos, da ancianidade e da morte. Outras, porén, intranscendentes, como a preparación do bacallau e moitos outros saberes extraescolares que aprende da súa nai […]. {Ler máis en Novenoites}

Gran tiburón branco, de Samuel Solleiro

Esta obra está composta por un conxunto heteroxéneo de relatos que hai que celebrar. En primeiro polo desenfado, case descaro, con que están escritos, o que permite desfrutar dunha lectura divertida que se consome moito antes do que un quixera. En segundo, porque nos ofrece un marco humorístico moi sutil, como unha elegante piscadela en que o sexo e os misterios máis banais da vida se fan pasar por experiencias transcendentais, o que, paradoxalmente, non está tan lonxe da realidade se admitimos que a profundidade do sentido da vida é menos algo obxectivo do que unha perspectiva persoal. En terceiro, porque a aparente simplicidade da lingua literaria, que estilisticamente case pasa desapercibida, así como a trivialidade da maioría dos acontecementos argumentais, fan unha masa sólida e no entanto lixeira que sen dúbida denota unha mestría no oficio narrativo. Samuel Solleiro semella que coñece ben que e como pretende escribir, e iso indica unha personalidade na escrita e un punto de vista persoal na creación de mundos posíbeis, características que sen dúbida definen a consolidación dunha obra literaria.

Como nota final temos que advertir que, aínda que semellan todos os relatos inéditos, o titulado Caída de Abraham Rosenblath foi xa publicado en 2011 no volume De eirugas a bolboretas, que recolle seis dos relatos premiados no Certame de Narracións Breves “Manuel Murguía” de Arteixo.

Alfredo Ferreiro {O levantador de minas}