Realidade e humor. Reconstruíndo o pasado recente

A novela que Manuel Veiga (Monforte, 1960) vén de publicar en Xerais, ten un título que combina a ironía e a suxestión que atoparemos nas súas páxinas. Para os lectores que seguimos dende hai anos a versátil traxectoria deste escritor, este é un grato chanzo máis dunha escrita de seu, que flúe sempre persoal e que non atopamos todo o recoñecida que merece.

Que nos agarda neste novo chanzo baixo o título d´Os xornalistas utópicos? A historia máis recente, dende as primeiras eleccións de 1977 ata o comezo da crise no 2008. E no estilístico, diferentes mudanzas na narración que achegan variedade de ritmo, de ton e de perspectiva. Todo harmonizado e cohesionado por un personaxe, o xornalista Obdulio Somoza, e polo humor que arreo se espalla.

Iniciamos a lectura cun aire de proximidade, o dun diario ou caderno de notas. Reflexións sobre o propio proceso desa mesma escrita. Metaliteratura, Vila-Matas incluido… e tamén un debullar en Hemingway, Fleur Jaeggy, ou Javier Marías. E a seguir pasamos a unha ficción con xeitos de autobiografía, onde o narrador toma distancia, en terceira persoa e en pasado. Marcados fican os puntos de inflexión: a viaxe a Madrid con dezasete anos para estudar xornalismo, as primeiras eleccións de 1977, as inquedanzas políticas na Transición. Reflectir esa época é un dos maiores méritos da novela: un pasado reinterpretado coa viveza dunha reportaxe xornalística fiel. Tamén atina literariamente o interese sociolóxico dos microrrelatos que conforman “política en tres tempos”, ou o multiperspectivismo das testemuñas no “tribunal dos coétaneos”, que non son senón os secundarios declarando, coma nun documental, sobre Somoza.

Avanzando os días, chegamos ata a redacción do periódico onde traballa o protagonista. Realidade e ficción entretecidas nos conflitos, que prenden o interese, mentres con expresividade caracterízase os secundarios. Imposible esquecer a declaración de principios, como un editorial: “Polo demais, no noso propio periódico sempre fomos bastante raros. Un pequeno gueto no que se adoraba a Lenin, a Noam Chomsky e a Vicente Risco por igual. Non podía resultar estraño que vendésemos tan poucos exemplares, pero estabamos orgullosos da nosa diferenza”.

Laura Caveiro. Publicado no suplemento de Faro da Cultura (Faro de Vigo, 3/10/2013)

Con enteireza e sinceridade. Agardando o 14 de abril

As fracturas vitais que encerran os recordos de quen sendo unha adolescente vive a separación, para sempre, da súa familia, e a enteireza de quen olla cara a atrás con ánimo sereno, latexan, compasadamente coa soidade, nas memorias de Teresa Alvajar López. Tamén a valentía de sobrevivir ás dificultades e o agradecemento para quen o merece. Ofrecénos as súas memorias a menor dos catro fillos que tiveron César Alvajar, quen participou en 1936 na campaña do Estatuto de Galiza, e Amparo López Jean, muller de enorme mérito que loitou polos seus ideais dende a pertenza ás Irmandades da Fala e ao Partido Galeguista. Cando entramos no escuro bosque onde cabe unha vida, de entre as lembranzas hai unha que se significa, a da filla que no cemiterio de París escoita as tres palabras que resumen a vida do seu pai: liberdade, verdade e exilio.

Ao ofrecernos este libro, dende a cerna do seu coñecido compromiso, afirma Edicións Laiovento que non vai deixar indiferente a ninguén. Parabéns a Teresa Alvajar López, e á profesora Aurora Marco que con rigorosa habelencia se encargou da edición do texto, por nos achegar, ao carón do tempero dun espírito que reconforta, a intrahistoria e a historia dunha época que, de certo, a ninguén deixa indiferente.

Laura Caveiro (publicado no suplemento Faro da Cultura do 11 de abril de 2013)

Atracción e sedución: Xelmírez pálido e vermello

Que Pere Tobaruela teña tal integración nas letras de noso como para entregarmos este relato de corte histórico e xeito cinematográfico é un fermoso agasallo literario. Del atraen dende o inicio o roubo do códice, o erotismo histórico dun Diego Xelmírez que percorre coa mirada o corpo da amante, que se pon vermello porque é novo, que se porá pálido para levar adiante o plan do bispo de Iria, o poderoso Páez…

Non ancorou Tobaruela o ritmo do texto con innecesarios datos históricos das andainas daqueles tempos, 1086, senón que pintou, coa naturalidade da escrita que flúe coma as augas dun río de vivas correntes, e con tensión sostida, un ambiente animado polos sentimentos. Como os que fai nacer nun cabaleiro, desfigurado na batalla, unha atractiva curandeira dos camiños que recendía ao salgueiro que empregaba nas súas beberaxes. Porque se ben o protagonismo será de Xelmírez, que arrastra sempre a acción tras de si, non menos insinuantes resultarán outros personaxes, sexan de Compostela ou de Toledo, os dous lugares cruciais da trama. Velaí un Afonso VI, ao mesmo tempo histórico e imaxinario, pero en todo caso sen a entronización que certa historiografía prestoulle.

As escasas duascentas páxinas deixan, ao rematar a súa lectura, o pouso das narracións de aventuras que indo ao esencial procuran a dimensión do heroico. Será que sufrimos a chamada síndrome de Stendhal ante a imaxe da catedral de Santiago, aínda en construcción, cos canteiros a traballar nela? Ou ante a beleza da miniatura do pergamiño, coa barca de pedra e os corpos mutilados no medio da violencia das augas?

Batallas, romanticismo, asasinatos, amizade, cárcere, desexo, violacións, mortes, e traizón, moita podre traizón arredor dun Xelmírez aínda estudante, clérigo e namorado. Dende a perspectiva da creación literaria espreme Pere Tobaruela un abano de posibilidades que non defraudan ao se converter en ficción. Que o argumento, insólito de entrada, do roubo dun códice, con bispos, sexo e cobiza, poida resultar tan familiar estes días, non ha de ser senón un acicate máis para ler esta novela que semella buscar a sedución hipnótica das miniaturas medievais. E acádao.

Laura Caveiro. Publicado en Faro da Cultura, 28/02/2013.

Grandeza das pequenas cousas

Firme e característica, a traxectoria literaria de Xerardo Quintiá (Friol, Lugo, 1970) dá agora un paso máis cara a adiante coa publicación dos oito contos que conforman o volume que leva por título Hotel Cidade Sur. O imaxinario hotel construído a finais dos setenta do pasado século, nunha vila trasunto de Lugo, nun descampado fin da zona urbana e comezo da rural, será un dos elementos, non o único pero si o máis rechamante, que cohesione os relatos. Dun ou doutro xeito, sempre haberá algún personaxe que teña vivido un momento ou unha significativa época que fique vencellada ao Hotel, ou mesmo ao local que como pub ou discoteca acubillara nos seus baixos.

Todas as historias presentan con equilibrio e calidade un luscofusco, nalgunhas ocasións sol inclemente, inspirado na observación do día a día. Retrátanse as relación familiares coas súas variadas faces, ou a vivencia da arte na mocidade como gozo e salvación, ou, maxistralmente, a busca que é a escrita, toda escrita, no crepuscular relato final, xogo metaliterario que fai hospedarse a Raymond Carver no Hotel Cidade Sur.

Estilisticamente, todo soa natural dende o primeiro conto: sexan os acelerados latexos do corazón que revelan o sufrimento do neno diante do diagnóstico da nai, sexa o escoitar na natureza a sinfonía de ruídos dende a fondura do silencio, o zoar do vento entre as pólas dos ameneiros, algunha cóbrega entre as silvas. Se algo domina Quintiá, é a arte de manter, con elipses, descricións e flash-back, o interese dun lector que non deixa de se mergullar nas reaccións de personaxes que, como o propio escritor dixo nunha entrevista, non son heroes nin tampouco antiheroes.

Preguntábase hai anos a publicidade dun coñecido banco cal é a forza que nos move. Eles mesmos contestábanse finalmente: móvenos a forza que nos leva cara ao que queremos. Que move, logo, aos personaxes destes oito relatos? Os soños, expresos ou latentes. As emocións, rexas e fondas, de amor ou de amizade, sen que falten a confusión, a culpa, a incomprensión ou a frustración. Mentres, a deusa Fortuna segue a facer xirar caprichosamente a súa roda. Velaí a grandeza das pequenas cousas e da literatura que sabe contala.

Laura Caveiro, Faro da Cultura (12/04/2012)

A viña do Señor. Sátira e tortura

“Todas as familias felices aseméllanse, e as desgrazadas, sono cada unha ao seu xeito”. Así comeza Anna Karenina de Tolstoi. Se ben o Orlando pendurado de Goretti Fariña ten un comezo ben diferente, co protagonista pendurado dun arnés tras un accidente nun estaleiro, moita tortura vai ter tamén que aturar nunha vila costeira onde case ninguén é o que aparenta, e onde poucos chegan a ser o que queren ser.

Pechados resultan o tempo e o espazo narrativo, estruturados nas horas de agarda polo rescate nas que vemos pasar en“flash back”a vida de Orlando: a súa busca de sinais místicas ante o bloqueo ou a arriscada relación sentimental cunha muller oposta a el en todo. Desabáfanos, páxina tras páxina, a ironía que vai cuestionando toda a viña do señor con retratos satíricos da precariedade e da corrupción. A autora atrévese con humor negro cos cadros de costumes dos nosos días. Deles non é o máis negro o repaso que lle mete á burocracia na descrición dunha entrevista de traballo cunha axente de desenvolvemento local. Méritos literarios que fixeron desta novela curta a gañadora do premio“Cidade de Riveira, e que logran que non nos sorprenda tanto que, no descruzamento de camiños de Orlando e a súa parella, cadaquén sexa desgrazado ao seu xeito.

Laura Caveiro, Faro da Cultura (14/06/2012)