Realidade e humor. Reconstruíndo o pasado recente

A novela que Manuel Veiga (Monforte, 1960) vén de publicar en Xerais, ten un título que combina a ironía e a suxestión que atoparemos nas súas páxinas. Para os lectores que seguimos dende hai anos a versátil traxectoria deste escritor, este é un grato chanzo máis dunha escrita de seu, que flúe sempre persoal e que non atopamos todo o recoñecida que merece.

Que nos agarda neste novo chanzo baixo o título d´Os xornalistas utópicos? A historia máis recente, dende as primeiras eleccións de 1977 ata o comezo da crise no 2008. E no estilístico, diferentes mudanzas na narración que achegan variedade de ritmo, de ton e de perspectiva. Todo harmonizado e cohesionado por un personaxe, o xornalista Obdulio Somoza, e polo humor que arreo se espalla.

Iniciamos a lectura cun aire de proximidade, o dun diario ou caderno de notas. Reflexións sobre o propio proceso desa mesma escrita. Metaliteratura, Vila-Matas incluido… e tamén un debullar en Hemingway, Fleur Jaeggy, ou Javier Marías. E a seguir pasamos a unha ficción con xeitos de autobiografía, onde o narrador toma distancia, en terceira persoa e en pasado. Marcados fican os puntos de inflexión: a viaxe a Madrid con dezasete anos para estudar xornalismo, as primeiras eleccións de 1977, as inquedanzas políticas na Transición. Reflectir esa época é un dos maiores méritos da novela: un pasado reinterpretado coa viveza dunha reportaxe xornalística fiel. Tamén atina literariamente o interese sociolóxico dos microrrelatos que conforman “política en tres tempos”, ou o multiperspectivismo das testemuñas no “tribunal dos coétaneos”, que non son senón os secundarios declarando, coma nun documental, sobre Somoza.

Avanzando os días, chegamos ata a redacción do periódico onde traballa o protagonista. Realidade e ficción entretecidas nos conflitos, que prenden o interese, mentres con expresividade caracterízase os secundarios. Imposible esquecer a declaración de principios, como un editorial: “Polo demais, no noso propio periódico sempre fomos bastante raros. Un pequeno gueto no que se adoraba a Lenin, a Noam Chomsky e a Vicente Risco por igual. Non podía resultar estraño que vendésemos tan poucos exemplares, pero estabamos orgullosos da nosa diferenza”.

Laura Caveiro. Publicado no suplemento de Faro da Cultura (Faro de Vigo, 3/10/2013)

Reto do seu puño e letra

Adiantan no limiar Helena González e María do Cebreiro Rábade, editoras deste libro, cal sería a esencia de “Canon y subversión. La obra narrativa de Rosalía de Castro”: convidar á relectura dunha obra cuxa complexidade resulta un reto. Se un certo desconcerto semellou acompañar a recepción crítica da prosa de Rosalía de Castro, con loables excepcións entre as que se atopa Pilar García Negro, serán estas páxinas as que nos conviden a reler a novelística de Rosalía no seu conxunto, poñendo a atención no seus trazos de pioneira do feminismo literario.

Sequera de xeito sintético, e seguindo as verbas das editoras, e tamén colaboradoras, non podemos deixar de mencionar as aportacións das nove especialistas que participan nesta obra. Catherine Davies abre o libro cun capítulo panorámico sobre a producción rosaliana; Dolores Vilavedra analiza algunhas das tensións autoriais que se establecen a consecuencia dos procesos de canonización; Joana Masó fálanos sobre as declinacións da autoría na obra rosaliana, sobre que é unha autora para Rosalía; María do Cebreiro Rábade analiza o mito do progreso no proxecto cultural rosaliano; Margarita García Candeira céntrase en “La hija del mar”: a singular poética do deserto e a utopía; Helena Miguélez Carballeira afonda na crítica social e política de “El caballero de las botas azules” entendida como texto antisistema; María Xesús Lama estuda a cuestión da musa andróxina e o cabaleiro das botas azuis como defensa da rexeneración; Isabel Clúa adéntrase nos novos espazos do gótico en “El caballero de las botas azules” e, seguindo os rastros do gótico, Helena González achégase a “El primer loco” como novela fantástica coas conexións intertextuais con outros autores dese xénero que influiron en Rosalía.

Dende a mesmísima portada, na que vemos un manuscrito de Rosalía, esas palabras do seu puño e letra!… ata rematar a lectura deste volume de ensaios, mergullámonos no desafío que é achegarse, dende un crisol de sensibilidades, a unha narrativa incómoda, que habita na excepcionalidade e na vindicación. Literatura que conxuga crítica social e política, vindicación total, coa crítica aos modelos literarios do seu tempo, con máis vindicación e máis sarcasmo canto máis rancios eles fosen. Sedutor reto, abofé.

Laura Caveiro (Publicado no suplemento “Faro da cultura” do Faro de Vigo o 17 de maio de 2013)

Con enteireza e sinceridade. Agardando o 14 de abril

As fracturas vitais que encerran os recordos de quen sendo unha adolescente vive a separación, para sempre, da súa familia, e a enteireza de quen olla cara a atrás con ánimo sereno, latexan, compasadamente coa soidade, nas memorias de Teresa Alvajar López. Tamén a valentía de sobrevivir ás dificultades e o agradecemento para quen o merece. Ofrecénos as súas memorias a menor dos catro fillos que tiveron César Alvajar, quen participou en 1936 na campaña do Estatuto de Galiza, e Amparo López Jean, muller de enorme mérito que loitou polos seus ideais dende a pertenza ás Irmandades da Fala e ao Partido Galeguista. Cando entramos no escuro bosque onde cabe unha vida, de entre as lembranzas hai unha que se significa, a da filla que no cemiterio de París escoita as tres palabras que resumen a vida do seu pai: liberdade, verdade e exilio.

Ao ofrecernos este libro, dende a cerna do seu coñecido compromiso, afirma Edicións Laiovento que non vai deixar indiferente a ninguén. Parabéns a Teresa Alvajar López, e á profesora Aurora Marco que con rigorosa habelencia se encargou da edición do texto, por nos achegar, ao carón do tempero dun espírito que reconforta, a intrahistoria e a historia dunha época que, de certo, a ninguén deixa indiferente.

Laura Caveiro (publicado no suplemento Faro da Cultura do 11 de abril de 2013)

Atracción e sedución: Xelmírez pálido e vermello

Que Pere Tobaruela teña tal integración nas letras de noso como para entregarmos este relato de corte histórico e xeito cinematográfico é un fermoso agasallo literario. Del atraen dende o inicio o roubo do códice, o erotismo histórico dun Diego Xelmírez que percorre coa mirada o corpo da amante, que se pon vermello porque é novo, que se porá pálido para levar adiante o plan do bispo de Iria, o poderoso Páez…

Non ancorou Tobaruela o ritmo do texto con innecesarios datos históricos das andainas daqueles tempos, 1086, senón que pintou, coa naturalidade da escrita que flúe coma as augas dun río de vivas correntes, e con tensión sostida, un ambiente animado polos sentimentos. Como os que fai nacer nun cabaleiro, desfigurado na batalla, unha atractiva curandeira dos camiños que recendía ao salgueiro que empregaba nas súas beberaxes. Porque se ben o protagonismo será de Xelmírez, que arrastra sempre a acción tras de si, non menos insinuantes resultarán outros personaxes, sexan de Compostela ou de Toledo, os dous lugares cruciais da trama. Velaí un Afonso VI, ao mesmo tempo histórico e imaxinario, pero en todo caso sen a entronización que certa historiografía prestoulle.

As escasas duascentas páxinas deixan, ao rematar a súa lectura, o pouso das narracións de aventuras que indo ao esencial procuran a dimensión do heroico. Será que sufrimos a chamada síndrome de Stendhal ante a imaxe da catedral de Santiago, aínda en construcción, cos canteiros a traballar nela? Ou ante a beleza da miniatura do pergamiño, coa barca de pedra e os corpos mutilados no medio da violencia das augas?

Batallas, romanticismo, asasinatos, amizade, cárcere, desexo, violacións, mortes, e traizón, moita podre traizón arredor dun Xelmírez aínda estudante, clérigo e namorado. Dende a perspectiva da creación literaria espreme Pere Tobaruela un abano de posibilidades que non defraudan ao se converter en ficción. Que o argumento, insólito de entrada, do roubo dun códice, con bispos, sexo e cobiza, poida resultar tan familiar estes días, non ha de ser senón un acicate máis para ler esta novela que semella buscar a sedución hipnótica das miniaturas medievais. E acádao.

Laura Caveiro. Publicado en Faro da Cultura, 28/02/2013.

Alfonso Armada: Mar Atlántico. Diario dunha travesía

NAVEGANDO NUN CARGUEIRO

Mar Atlántico, de Alfonso ArmadaDía 10. Sábado, 13 de agosto. Atlántico Norte (Cunca do Porco Espiño) 51º 19’ Norte, 011º 32’ Vu, o enxeñeiro vén servirse un vaso de leite e pregúntame que é o que estou a escribir, e cando lle respondo que se trata da historia do día, dun diario, teima: Todos os días? Dígolle que si” Conflúen vida e literatura nesta entrada de “Mar Atlántico. Diario dunha travesía”, escrita híbrida coa crónica de viaxes da que o vigués Alfonso Armada é un mestre indiscutible. En harmonía cos xeitos limpos da prosa ofrécenos a fotógrafa Corina Arranz as súas imaxes da travesía dende o porto de Montreal ata o de Amberes, e aínda engaden máis eclecticismo os poemas do escritor e xornalista que podemos ler tralo epílogo en terra firme.

Navegando no cargueiro CanMar Pride asoman icebergs nas augas frías, e asoman as lembranzas, especialmente a do pai, tan vencellado ao mar, a quen Alfonso Armada lle dedica o libro. Outravolta navegar como metáfora da vida. E descricións, moitas descricións dos acenos cotiáns a bordo, das técnicas de navegación, da face máis humana dos tripulantes… Todo coa marca estética de seu dun estilo sutil, recoñecible pola alta sensibilidade e calidade.

Pablo Vaamonde: A saúde como negocio

IMPOSTO SOBRE A DOENZA

Volve ás librarías o doutor Pablo Vaamonde, desta volta como coordinador dun estudo crítico en defensa da sanidade pública cuxo título descrebe perfectamente o contido: a saúde como negocio. Neste libro colectivo as achegas de María Luísa Lores, Manuel Martín, Jesús Rey, Marciano Sánchez Bayle e do mesmo Pablo Vaamonde, esmiuzan, con datos obxectivos e argumentos, a falsidade dos mantras que, repetidos máis de mil veces polo manipulador pensamento ultraliberal, queren presentarse como verdades incuestionabeis. Insírese esta publicación na onda social que loita contra a dinámica destrutiva e privatizadora, coma cando afirma Vaamonde que a dereita, cando chega ao poder, ten moi claro o seu obxectivo, que non é xustamente mellorar os servizos públicos, senón xerar espazos de negocio para o beneficio particular. Deféndese, páxina a páxina, unha sanidade pública e gratuita, fronte aos que ven nas inevitabeis doenzas unha oportunidade de lucrarse. Velaí que aos autores desta actualísima obra non lles pareza que pagar cada vez máis ao sector privado por servizos públicos sexa a mellor maneira de xestionar a sanidade, e menos en tempos de crise.