Realidade e humor. Reconstruíndo o pasado recente

A novela que Manuel Veiga (Monforte, 1960) vén de publicar en Xerais, ten un título que combina a ironía e a suxestión que atoparemos nas súas páxinas. Para os lectores que seguimos dende hai anos a versátil traxectoria deste escritor, este é un grato chanzo máis dunha escrita de seu, que flúe sempre persoal e que non atopamos todo o recoñecida que merece.

Que nos agarda neste novo chanzo baixo o título d´Os xornalistas utópicos? A historia máis recente, dende as primeiras eleccións de 1977 ata o comezo da crise no 2008. E no estilístico, diferentes mudanzas na narración que achegan variedade de ritmo, de ton e de perspectiva. Todo harmonizado e cohesionado por un personaxe, o xornalista Obdulio Somoza, e polo humor que arreo se espalla.

Iniciamos a lectura cun aire de proximidade, o dun diario ou caderno de notas. Reflexións sobre o propio proceso desa mesma escrita. Metaliteratura, Vila-Matas incluido… e tamén un debullar en Hemingway, Fleur Jaeggy, ou Javier Marías. E a seguir pasamos a unha ficción con xeitos de autobiografía, onde o narrador toma distancia, en terceira persoa e en pasado. Marcados fican os puntos de inflexión: a viaxe a Madrid con dezasete anos para estudar xornalismo, as primeiras eleccións de 1977, as inquedanzas políticas na Transición. Reflectir esa época é un dos maiores méritos da novela: un pasado reinterpretado coa viveza dunha reportaxe xornalística fiel. Tamén atina literariamente o interese sociolóxico dos microrrelatos que conforman “política en tres tempos”, ou o multiperspectivismo das testemuñas no “tribunal dos coétaneos”, que non son senón os secundarios declarando, coma nun documental, sobre Somoza.

Avanzando os días, chegamos ata a redacción do periódico onde traballa o protagonista. Realidade e ficción entretecidas nos conflitos, que prenden o interese, mentres con expresividade caracterízase os secundarios. Imposible esquecer a declaración de principios, como un editorial: “Polo demais, no noso propio periódico sempre fomos bastante raros. Un pequeno gueto no que se adoraba a Lenin, a Noam Chomsky e a Vicente Risco por igual. Non podía resultar estraño que vendésemos tan poucos exemplares, pero estabamos orgullosos da nosa diferenza”.

Laura Caveiro. Publicado no suplemento de Faro da Cultura (Faro de Vigo, 3/10/2013)

«A noite branca», ceibando e enfiando lembranzas dun mundo convulso

Non deixa de chamar a atención que o tema da División Azul, non demasiado frecuentado polas distintas narrativas españolas, teña coincido na fin do ano 2012 con cadansúa novela en español e en galego, que teñen como pano de fondo á División militar que o réxime franquista enviou a Rusia para axudar aos nazis. Estoume a referir á novela Me hallará la muerte de Juan Manuel de Prada e A noite branca de Francisco X. Fernández Naval. Porén, máis alá da coincidencia temporal e espacial, as dúas propostas difiren, como é natural, na súa trama, desenvolvemento, tratamento e importancia desa circunstancia que foi o alistamento na División Azul de personaxes importantes de ambas as dúas novelas.

A noite branca, a novela que hoxe comento é un exercicio de memoria familiar que correo por boa parte do século XX, provocado por unha caixa de marmelo. Nesa caixa unha tía do autor gardaba un monllo de fotos e cartas escritas por un voluntario da División Azul desde a fronte rusa. A lectura desas cartas, confesa o escritor, fixo que un dos protagonistas do relato, Maria Luisa, empezara a medrar como se fose un personaxe dunha lámpada marabillosa. Velaquí a orixe desta novela que o autor recoñece que é o proxecto máis importante, tanto a nivel literario como vital, no que se ten mergullado ata o punto de que nos meses de marzo e abril de 2011 reproduciu o itinerario que levou os divisionarios galegos anta a fronte rusa en Novogord, na ribeira do río Volchov.

Mais o protagonismo da novela non recae unicamente no voluntario da División Azul do barrio ourensán de A Ponte, ao que uns falanxistas de Ourense lle meten na cabeza a idea de se alistar na División Azul, e que recorre Europa, loita en Rusia e é repatriado en agosto de1942. Anovela, ás avesas, está construída  desde os resóns de catro voces: as cartas gardadas na caixa de marmelo escritas polo divisionario ourensán que ocultan más do que din; a historia do grupo divisionario ourensán desde que os seus membros se inscriben na División Azul ata os combates nas xeadas estepas rusas; os monólogos da tía María Luísa, unha muller libre que ceiba e enfía lembranzas e repasa así a súa vida en Galicia, en Cuba e de novo en Ourense. Finalmente a voz dun escritor -alter ego do autor- que investiga, recolle e analiza a información  e persegue as lembranzas entre familiares e amigos, moitos deles, personaxes reais vivos que aparecen na novela […] {Ler máis en Novenoites}

A viña do Señor. Sátira e tortura

“Todas as familias felices aseméllanse, e as desgrazadas, sono cada unha ao seu xeito”. Así comeza Anna Karenina de Tolstoi. Se ben o Orlando pendurado de Goretti Fariña ten un comezo ben diferente, co protagonista pendurado dun arnés tras un accidente nun estaleiro, moita tortura vai ter tamén que aturar nunha vila costeira onde case ninguén é o que aparenta, e onde poucos chegan a ser o que queren ser.

Pechados resultan o tempo e o espazo narrativo, estruturados nas horas de agarda polo rescate nas que vemos pasar en“flash back”a vida de Orlando: a súa busca de sinais místicas ante o bloqueo ou a arriscada relación sentimental cunha muller oposta a el en todo. Desabáfanos, páxina tras páxina, a ironía que vai cuestionando toda a viña do señor con retratos satíricos da precariedade e da corrupción. A autora atrévese con humor negro cos cadros de costumes dos nosos días. Deles non é o máis negro o repaso que lle mete á burocracia na descrición dunha entrevista de traballo cunha axente de desenvolvemento local. Méritos literarios que fixeron desta novela curta a gañadora do premio“Cidade de Riveira, e que logran que non nos sorprenda tanto que, no descruzamento de camiños de Orlando e a súa parella, cadaquén sexa desgrazado ao seu xeito.

Laura Caveiro, Faro da Cultura (14/06/2012)

Agasallos da memoria

O rastro que deixamosO rastro que deixamos, de Agustín Fernández Paz
Agustín Fernández Paz
Edición de Isabel Soto
Edicións Xerais, Vigo, 2012, 239 páxinas

Francisco Martínez Bouzas: “Desde hai abondos anos teño ben entendido que non é papel do crítico valorar unha obra do xénero que sexa en base a criterios paraliterarios; e aínda menos desde a empatía ou afastamento que o comentarista sinta verbo da personalidade do autor. Iso sería a deturpación do labor de análise dun libro. Non o require, de por parte, o autor desta obra, non xente de segunda fila, senón un dos grandes, non só entre nós, desa literatura que tamén lle gusta  a nenos e  a nenas. Concéntrome pois  nos miolos do texto, na trama e estrutura do libro, cuxos orixes mostra nun epílogo aclaratorio a editora da obra, Isabel Soto.

   O rastro que deixamos é un libro de natureza híbrida, estruturado en dúas grandes seccións. A primeira, sen dúbida a máis engaiolante, que pode ser encadrada dentro das narrativas facticias, máis en concreto, na literatura do eu […]” {Ler máis en Nove noites}

Manuel Rivas: As voces baixas

As voces baixas, de Manuel RivasXosé Manuel Eyré: “É, a nova novela de Manuel Rivas, unha obra de madurez, non porque se escriba desde a idade onde a experiencia é de cabelos albos, senón porque representa unha madureza formal que é o vértice, o eixo que fai posíbel que a redor del xire todo o mundo narrado. Hai que reparar e meditar esta simbiose dupla, moi ousada mais para nós innegábel, que a forma, a propia maneira de escribir do autor (maniestada na predominancia dun estilo narrativo e dunha perspectiva constantes) non é unicamente un recurso literario senón que semella traspasar a fronteira da autoría á vida real, unha vida real que se alimenta á súa vez desa maneira de entender a narración. Porque todo o que nos rodea é narración. Todo. Todo que nos rodea nárranos.
Todo o que nos rodea nárranos. Lembrémolo sempre. E non nos empequenece, non nos diminúe se sabemos, se procuramos engrandecer todo o contexto (con-texto) que nos narra. Lembrémolo, agora que vimos de pasar un proceso electoral no que resultou vencedor  un eixo, unha perspectiva da vida que tende a empequenecer o contexto para así parecer máis grande ela. Lembrémolo porque desde aquí esgalla unha outra característica de As voces baixas. Que é unha novela memorialista onde o autor, máis que contar a súa infancia e mocidade deica conseguir un traballo onde non se molle, como fío condutor central, reflexiona e pon en letras de tinta negra a vida que o acompañou. De xeito que o protagonismo é máis a grandeza da humilde humanidade que lle acompaña o vivir que o eu narrador. Ou tanto, porque a novela vén contada en primeira persoa, o outeiro desde que se ve […]” {Ler máis en Ferradura en tránsito}

Marcos Calveiro: Palabras de auga (Xerais)

Palabras de auga, de Marcos CalveiroRamón Nicolás: “Había xa algún tempo que quería escribir sobre este galardoado Palabras de auga, de Marcos Calveiro, co que conseguiu o premio Merlín de Literatura Infantil 2012 cunha proposta que, particularmente, non defraudou nin un chisco as expectativas que depositara nel.

Palabras de auga,  deste xeito, articúlase como unha desas pezas insustituíbles para  a engrenaxe que vivifica a literatura infantil e xuvenil de noso, mais non só pois, persoalmente, pasei polas súas páxinas alleo a etiquetaxes, atento tan só ao que a ficción ofrecía, que é moito e bo.

O libro de Marcos Calveiro hibridiza, con fortuna, elementos que teñen que ver coa narrativa propia de intervención social coa de aventuras iniciáticas e faino, moi conscientemente, situándonos nun espazo distante, mais ao tempo próximo, como é o dunha tribo africana sometida a numerosos avatares que todo o tempo apuntan cara ao concepto de sobrevivencia e ao da propia condición humana, mesmo ao rol desenvolto pola muller naquela sociedade, focalizado a través do personaxe de Amadou, quen posibilita coñecer as claves dun universo transmitido con transparencia e, asemade, exposto con toda a crueza que as extremas condicións de vida carrexan […]” {Ler máis no Caderno da Crítica}